SiarDivideSeol go dtí caraDivideSeol chuig FacebookDivideSeol ríomhphost chugainnDividePriontáil

Cleachtadh aistriúcháin 28

Sa chleachtadh seo, pléifear fadhbanna aistriúcháin a thagann aníos go réasúnta minic, go háirithe san aistriúchán liteartha. Míneofar an fhadhb aistriúcháin ar dtús agus cuirfear abairt shamplach ar fáil. Fútsa atá sé an abairt a aistriú agus an fhadhb a réiteach ar do bhealach féin. In Nótaí ar chleachtadh aistriúcháin 28, pléifear an réiteach a d’aimsigh beirt aistritheoirí a bhí páirteach i scéim aistriúcháin an Ghúim. Tá leagan PDF den chleachtadh seo le fáil anseo

1. Mórchuid aidiachtaí agus focail cháilithe

Dá mbeadh an saol mar is ceart, ní dhéanfadh scríbhneoirí a gcuid abairtí a phlúchadh le haidiachtaí, dobhriathra agus focail eile cháilithe. Chomh minic lena mhalairt, cuireann siad le castacht na habairte gan faic a chur lena brí. Ach caithfidh aistritheoirí plé leis an téacs a chuirtear rompu, ní leis an téacs mar ba mhaith leo é a bheith.

Bíonn deacrachtaí fiú amháin le habairtí nach bhfuil ualach trom focail cháilithe iontu, go háirithe nuair a bhaineann na focail cháilithe le ranna cainte éagsúla. A leithéid seo:

What is badly needed is a systematic, researched-based, root and branch re-evaluation of provision of health services in Ireland.

géarghá le hathmheasúnú ar sholáthar seirbhísí sláinte in Éirinn agus é a bheith córasach, cuimsitheach agus bunaithe ar thaighde.

Baineann na focail cháilithe Ghaeilge le trí roinn chainte éagsúla. Ainmfhocal is ea ‘géarghá’; aidiachtaí is ea ‘córasach’ agus ‘cuimsitheach’; agus dobhriathar is ea ‘bunaithe’. Bheadh an scéal níos casta fós dá ndéanfaí root and branch a aistriú le frása réamhfhoclach a mbeadh ‘ó bhonn’ nó ‘ó bhun go barr’ ann. Athraíodh ord na bhfocal cáilithe san abairt Ghaeilge le go mbeadh an ceann is faide (‘bunaithe ar thaighde’) ar deireadh ar fad.

Tá tuilleadh plé agus cleachtaí ar an fhadhb aistriúcháin seo in alt 4.7 de Ó Bhéarla go Gaeilge (Cois Life, 2018).

Dúshlán den chineál chéanna a bhí le sárú ag Séamus Ó Grianna agus é ag cur Gaeilge ar an abairt seo thíos as Le Terre Qui Meurt, úrscéal le René Bazin. Cur síos ar sheanfheirmeoir atá ann.

Fraincis: Les cheveux tout blancs, incultes, légers, formaient bourrelet, et luisaient au-dessus de l’oreille.

Béarla litriúil: The hair, quite white, unkempt, fine, formed a band that shone above the ear.

Béarla san aistriúchán a foilsíodh: The perfectly white hair, dishevelled and fine, formed a fitting setting to the head, and shone with a silvery sheen. (Autumn Glory le E.K. Hoyt, Macmillan, Nua-Eabhrac, 1906)

Foilsíodh leagan Uí Ghrianna den úrscéal sa bhliain 1935, faoin teideal Faoi Chrann Smola.

Fútsa atá sé anois an tsraith focail cháilithe sin a chur in alt a chéile in abairt Ghaeilge.

 

 

2. Aidiachtaí contrártha agus ocsamóróin

Corruair, go háirithe i dtéacsanna liteartha, cuirtear le chéile focail agus aidiachtaí a bhfuil a gciall contrártha dá chéile, dar leat. Féach mar a chuireann John Masefield, file, síos ar an tsionnach sa réamhrá leis an dán Reynard the Fox:

That leisurely hurry, which romps away from the hardest trained and swiftest fox hounds without a visible effort, as though the hounds were weighted with lead, is the most lovely motion I have seen in an animal.

Ar shlí, is le preab a bhaint as an léitheoir a roghnaigh an t-údar na haidiachtaí contrártha leisurely hurry. As comhthéacs, ní bheadh ciall ar bith leo ach oiread le unhurried hurry. I gcomhthéacs na habairte, áfach, is léir nach cleasaíocht focal ar fad a bhí ar siúl ag Masefield. Is é atá sé a mhaoímh go mbíonn dínit agus réidhe le brath ar ghluaiseacht an tsionnaigh, fiú agus an chonairt sa tóir air. Cuireann leisurely hurry an méid sin in iúl go paiteanta. 

Déan cuardach Google agus tiocfaidh tú ar thréan samplaí de leisurelyslowly + hastehurry. Bíonn íoróin i gceist go minic: he makes such leisurely haste, i.e. bíonn sé ag tarraingt na gcos, in ainneoin cuma na hoibre a bheith air. 

Cleas reitrice, mar sin, atá i bpéirí focal ar nós impoverished wealth agus calm rage agus is le dua a aistrítear iad. Ach sin é go díreach a bhí le déanamh ag an Athair Tomás Ó Gallchobhair agus é ag cur Gaeilge ar an abairt seo as Midwinter le John Buchan.

His clothes had the shabby finery of a broken-down gentleman, but the air of a minor stage-player which they suggested was sharply contradicted by his face.

Cuir Gaeilge air sin.